Żadna znana choroba nie wyrządziła dzikim kręgowcom tyle szkód, co chytridiomikoza. Mikroskopijny grzyb atakujący skórę płazów przyczynił się do spadku liczebności około 500 gatunków, a około 90 uznaje się za wymarłe. Mimo to niektóre populacje po latach zaczęły się odradzać. Na początku 2026 roku ukazały się dwie prace, które pomagają zrozumieć dlaczego — jedna z pirenejskich jezior, druga z lasów południowego Chile. Opisujemy, czym jest ta choroba, co odkryto i jakie obowiązki wynikają z tego dla każdego, kto trzyma płazy w domu.
Czym jest chytridiomikoza?
Chytridiomikoza to zakaźna choroba skóry płazów wywoływana przez grzyby z grupy skoczkowców. Pierwszy z nich, Batrachochytrium dendrobatidis (w skrócie Bd), opisano pod koniec lat 90. XX wieku, gdy naukowcy szukali przyczyny masowego znikania żab w Australii i Ameryce Środkowej. Drugi, Batrachochytrium salamandrivorans (Bsal), wykryto w 2013 roku w Holandii po załamaniu się tamtejszej populacji salamandry plamistej.
Grzyb rozmnaża się przez pływki — mikroskopijne zarodniki z wicią, które poruszają się w wodzie i wilgotnym środowisku. Pływka wnika w zrogowaciałą warstwę naskórka i tam dojrzewa, uwalniając kolejne pokolenie.
Dlaczego skóra jest dla płaza tak ważna?
Płazy oddychają w dużej mierze przez skórę. Przez nią pobierają też wodę i wymieniają sole mineralne z otoczeniem. Zakażony naskórek grubieje i przestaje spełniać te funkcje. We krwi spada stężenie sodu i potasu, aż w końcu serce przestaje pracować. Zwierzę przed śmiercią bywa apatyczne, nadmiernie linieje, siedzi w nienaturalnej pozycji z odstawionymi kończynami, traci odruch odwracania się z grzbietu.
Kijanki chorują inaczej. Zrogowaciałą tkankę mają tylko w aparacie gębowym, więc zakażenie zwykle ich nie zabija. Noszą jednak grzyba i w czasie przeobrażenia, gdy rogowacieje cała skóra, choroba rozwija się gwałtownie. Dlatego w wielu populacjach giną głównie świeżo przeobrażone żabki.
Skala strat
W 2019 roku międzynarodowy zespół podsumował w czasopiśmie Science dostępne dane. Chytridiomikoza przyczyniła się do spadku liczebności co najmniej 501 gatunków płazów, z których 90 uznano za prawdopodobnie wymarłe. Najbardziej ucierpiały Ameryka Środkowa i Południowa oraz Australia.
Analizy genetyczne wskazują, że najgroźniejsza linia Bd pochodzi z Azji Wschodniej i rozprzestrzeniła się po świecie w XX wieku. Za główną drogę uznaje się międzynarodowy handel płazami — hodowlanymi, laboratoryjnymi i spożywczymi. Azjatyckie gatunki, które ewoluowały razem z grzybem, często przenoszą go bezobjawowo.
Grzyb występuje także w Europie. W Polsce Bd wykrywano u dzikich płazów w różnych częściach kraju, choć masowych śnięć na skalę znaną z tropików nie odnotowano. Większe obawy budzi Bsal, zabójczy dla salamandry plamistej i traszek.
Pirenejskie jeziora: odporność zapisana w skórze
Pętówka babienica (Alytes obstetricans) to niewielki płaz, u którego samiec nosi sznury jaj owinięte wokół tylnych nóg. W Hiszpanii była pierwszym europejskim gatunkiem, u którego stwierdzono masowe śnięcia z powodu Bd. W wysokogórskich jeziorach jej populacje załamały się niemal do zera.
Po kilkunastu latach zaczęło się dziać coś nieoczekiwanego. W części jezior pętówki wróciły, mimo że grzyb nadal był obecny. Zespół, w którego skład weszli m.in. Phil Jervis, Trenton Garner, Matthew Fisher i Jaime Bosch, postanowił sprawdzić, czym różnią się populacje odradzające się od tych, które nadal giną. Wyniki ukazały się w 2026 roku w Nature Chemical Biology.
Co zbadano?
Naukowcy pobrali wydzieliny skórne pętówek z czterech pirenejskich jezior o różnej historii choroby i przeanalizowali ich skład chemiczny. Skóra płazów wytwarza peptydy przeciwdrobnoustrojowe — krótkie łańcuchy aminokwasów, które uszkadzają błony bakterii i grzybów. To jedna z najstarszych ewolucyjnie linii obrony.
- Zidentyfikowano 1152 peptydy, z których wcześniej znanych było zaledwie siedem.
- W populacjach, które się odradzają, kijanki wytwarzały peptydy ochronne wcześniej, jeszcze przed przeobrażeniem.
- W populacjach nadal ginących ta wczesna obrona była słabsza.
Wniosek autorów: przetrwały te pętówki, które wchodzą w najbardziej niebezpieczny moment życia — przeobrażenie — z już gotową chemiczną tarczą. W jeziorach, gdzie grzyb działał najdłużej, dobór naturalny w ciągu kilkunastu pokoleń faworyzował właśnie takie osobniki.
Żaba Darwina: grzyb, który nie potrzebuje wody
Południowa żaba Darwina (Rhinoderma darwinii) żyje w chłodnych lasach Chile i Argentyny. Ma niespełna trzy centymetry i jeden z najdziwniejszych sposobów rozrodu w świecie zwierząt: samiec połyka rozwijające się zarodki i nosi kijanki w worku rezonansowym, aż wyjdą z jego pyska jako gotowe żabki. Gatunek odkrył Karol Darwin podczas rejsu na okręcie Beagle.
Żaba Darwina jest całkowicie lądowa. Nie wchodzi do stawów ani strumieni. Przez lata sądzono więc, że jest względnie bezpieczna, bo pływki Bd potrzebują wody. Praca opublikowana 9 stycznia 2026 roku w Nature Ecology & Evolution przez Zoological Society of London i chilijską organizację Ranita de Darwin pokazała, że to błędne założenie.
Badacze od lat znakowali i śledzili żaby w Parku Tantauco na wyspie Chiloé, jednej z ostatnich ostoi gatunku. W 2023 roku grzyb dotarł do parku. W ciągu roku zginęło około 1300 żab — zdecydowana większość monitorowanej populacji. Analiza danych o tym, które osobniki zakażały się po kolei, wykazała, że choroba szerzyła się przez bezpośredni kontakt między żabami na lądzie, w wilgotnej ściółce i mchu. Śmiertelność wśród zakażonych żab Darwina sięga około 85%.
Arka w Londynie
W 2024 roku zespół ratunkowy odłowił w Tantauco 53 żaby wolne od grzyba i przewiózł je do londyńskiego zoo. Podróż łodzią, samochodem i samolotem trwała kilka dni. W specjalnie przygotowanych, odizolowanych pomieszczeniach odtworzono chłód i wilgoć chilijskiego lasu. Żaby zaczęły się rozmnażać: samce „urodziły” już ponad 30 młodych. Populacja zapasowa ma w przyszłości umożliwić odtworzenie gatunku w naturze, jeśli uda się opanować chorobę w terenie.
Co łączy oba badania?
| Pętówka babienica (Pireneje) | Żaba Darwina (Chile) | |
|---|---|---|
| Etap epidemii | kilkadziesiąt lat po wybuchu | pierwsze lata po dotarciu grzyba |
| Co się dzieje | część populacji się odradza | gwałtowne załamanie |
| Główny wniosek | odporność może wyewoluować — dzięki peptydom skóry u kijanek | grzyb szerzy się także na lądzie, przez kontakt |
| Znaczenie praktyczne | wskazówka, jakich cech szukać w programach hodowli zachowawczej | gatunki lądowe też wymagają ochrony i populacji zapasowych |
Razem tworzą obraz choroby na dwóch końcach osi czasu. Na początku jest katastrofa, w której liczy się każdy uratowany osobnik. Po wielu pokoleniach — jeśli populacja przetrwa — może pojawić się odporność. Hodowla zachowawcza w ogrodach zoologicznych służy temu, by gatunek dotrwał do tego drugiego etapu.
Co to oznacza dla hodowcy płazów?
Płazy z hodowli mogą być nosicielami Bd bez żadnych objawów. Dotyczy to zwłaszcza gatunków odpornych, takich jak platany szponiaste, żaby rycząca i część rzekotek. Aksolotle również mogą przenosić grzyba. Terrarysta jest więc potencjalnym ogniwem w łańcuchu zakażeń — albo zaporą.
Kwarantanna
- Każde nowe zwierzę trzymaj osobno przez co najmniej 6–8 tygodni, w prostym zbiorniku — np. faunarium (52,12 zł) z kategorii faunaria.
- Używaj osobnych narzędzi, misek i rękawiczek. Zwierzęta w kwarantannie obsługuj na końcu.
- Obserwuj skórę, apetyt i linienie. Nadmierne, częste zrzucanie naskórka to sygnał ostrzegawczy.
- Jeśli to możliwe, zleć lekarzowi weterynarii wymaz skóry do badania PCR w kierunku Bd i Bsal.
Higiena na co dzień
- Nie wylewaj wody z terrarium ani akwarium do ogrodu, stawu czy rowu. Wylewaj ją do kanalizacji.
- Zużyte podłoże, mech i rośliny wyrzucaj do odpadów zmieszanych, nie na kompost.
- Narzędzia i zbiorniki dezynfekuj preparatem o działaniu grzybobójczym, a potem dokładnie spłucz i wysusz. Grzyb źle znosi wysychanie i temperaturę powyżej 30°C.
- Zakładaj wilgotne, bezpudrowe rękawiczki do każdego kontaktu z płazem i zmieniaj je między zbiornikami.
- Po wycieczce nad staw umyj i wysusz buty oraz sprzęt, zanim podejdziesz do swoich zwierząt — i odwrotnie.
Do obsługi zbiorników przydadzą się osobne pęsety i łopatki. Świeże podłoże, np. mech Sphagnum Moss (23,09 zł) czy podłoże HUMUS (28,23 zł), wymieniaj w kwarantannie częściej niż zwykle.
Nigdy nie wypuszczaj
Wypuszczenie płaza z hodowli do natury jest w Polsce nielegalne i może zawlec patogen do lokalnej populacji. Dotyczy to także gatunków rodzimych z hodowli oraz kijanek „pożyczonych” ze stawu i odchowanych w domu — wszystkie krajowe płazy są zresztą pod ochroną i nie wolno ich odławiać. Jeśli nie możesz dłużej opiekować się zwierzęciem, poszukaj mu nowego opiekuna.
Kupuj z pewnego źródła
Wybieraj zwierzęta urodzone w niewoli, od hodowców, którzy znają historię swoich linii. Unia Europejska wprowadziła ograniczenia w handlu salamandrami i traszkami właśnie z powodu Bsal. Więcej o zakupie piszemy w poradniku gdzie kupić zwierzę do terrarium, a o hodowli popularnej żaby — w artykule rogatnica, żaba pacman.
Czy chytridiomikozę da się wyleczyć?
U zwierząt w niewoli — tak, choć nie zawsze. Lekarze weterynarii stosują kąpiele w lekach przeciwgrzybiczych, najczęściej w itrakonazolu, a u gatunków, które to tolerują, także podwyższenie temperatury. Leczenie wymaga dokładnego dawkowania, bo płazy łatwo wchłaniają leki przez skórę. Nie należy prowadzić go na własną rękę.
W naturze jest dużo trudniej. Próbowano odkażać całe stawy, leczyć odłowione zwierzęta i wypuszczać je z powrotem, wspomagać płazy bakteriami skórnymi hamującymi grzyba. Pojedyncze sukcesy — jak oczyszczenie z Bd populacji pętówki na Majorce — pozostają wyjątkami. Dlatego tak ważne są odkrycia pokazujące, jak same płazy radzą sobie z patogenem.
Najczęstsze pytania
Czy chytridiomikoza jest groźna dla ludzi lub gadów?
Nie. Grzyby Bd i Bsal zakażają wyłącznie płazy. Człowiek i inne zwierzęta mogą je jednak przenosić mechanicznie — na rękach, butach, sprzęcie i w wodzie.
Czy moja żaba może być nosicielem bez objawów?
Tak. Wiele gatunków, zwłaszcza pochodzących z Azji i Ameryki Północnej, przenosi Bd bezobjawowo. Pewność daje tylko badanie PCR wymazu skóry.
Czy aksolotl może zachorować na chytridiomikozę?
Aksolotle mogą się zakazić i przenosić grzyba, choć zwykle przechodzą zakażenie łagodniej niż wiele żab. Obowiązują je te same zasady kwarantanny i higieny.
Jak rozpoznać chorobę u płaza w terrarium?
Objawy są mało swoiste: apatia, brak apetytu, częste linienie, zaczerwienienie lub zmętnienie skóry, nienaturalna postawa. Każdy z nich wymaga wizyty u lekarza weterynarii znającego płazy.
Czy rośliny do terrarium mogą przenosić grzyba?
Teoretycznie tak, jeśli miały kontakt z wodą lub podłożem, w którym żyły zakażone płazy. Nowe rośliny warto wypłukać i przez pewien czas trzymać osobno, zanim trafią do zbiornika ze zwierzętami.
Dlaczego nie można po prostu wyhodować odpornych płazów i ich wypuścić?
Próbuje się tego w kilku programach ochronnych. To jednak proces na wiele pokoleń, wymagający dużych populacji i pewności, że selekcja nie pogorszy innych cech. Wyniki z Pirenejów podpowiadają, jakich cech szukać.
Źródła
- Jervis P. i in. (2026). Praca o peptydach skórnych pętówki babienicy w populacjach odradzających się po chytridiomikozie. Nature Chemical Biology.
- Zoological Society of London i Ranita de Darwin (2026). Praca o transmisji Bd u południowej żaby Darwina. Nature Ecology & Evolution, 9 stycznia 2026.
- Scheele B.C. i in. (2019). Amphibian fungal panzootic causes catastrophic and ongoing loss of biodiversity. Science 363: 1459–1463.
