Mogłoby się wydawać, że w XXI wieku wszystkie większe zwierzęta lądowe są już poznane. Tymczasem herpetolodzy opisują co roku ponad dwieście nowych gatunków gadów. Wiosną 2026 roku dołączyły do nich cztery kameleony z izolowanych gór północnego Mozambiku, a zespół badający wapienne wzgórza Kambodży ogłosił odkrycie nieznanych gekonów, turkusowej żmii i kilku bezkręgowców. Opisujemy, co znaleziono, dlaczego akurat tam i jakie znaczenie mają takie odkrycia dla hodowców.
Ile gatunków gadów wciąż czeka na odkrycie?
Baza Reptile Database, w której herpetolodzy prowadzą spis wszystkich znanych gadów, liczy dziś ponad 12 tysięcy gatunków. Jeszcze w 2008 roku było ich niespełna 9 tysięcy. Przyrost wynika z dwóch rzeczy. Po pierwsze, badacze docierają w miejsca dotąd niedostępne. Po drugie, analizy DNA pokazują, że to, co uważano za jeden szeroko rozmieszczony gatunek, bywa w rzeczywistości kilkoma odrębnymi, podobnymi z wyglądu.
Najwięcej nowych opisów dotyczy jaszczurek, zwłaszcza gekonów i scynków. Są małe, skryte i często przywiązane do jednego typu siedliska — konkretnej skały, jaskini czy płata lasu. Kameleony i węże opisuje się rzadziej, ale i tu co roku przybywa po kilkadziesiąt gatunków.
Kameleony z wysp na niebie
Czym są sky islands?
W północnym Mozambiku z równinnej sawanny wyrastają samotne granitowe masywy, tzw. inselbergi. Ich szczyty sięgają ponad 2000 m n.p.m. i wyłapują wilgoć z chmur. Na wysokości rosną tam wiecznie zielone lasy mgliste, a u podnóża rozciąga się suchy, gorący busz. Dla zwierzęcia przystosowanego do chłodu i wilgoci zejście w dół jest równie niemożliwe jak przepłynięcie morza.
Biolodzy nazywają takie góry wyspami na niebie (ang. sky islands). Gdy klimat był chłodniejszy i wilgotniejszy, lasy łączyły się ze sobą. Kiedy się ocieplił, cofnęły się na szczyty i populacje zwierząt zostały rozdzielone. Przez tysiące pokoleń każda zmieniała się niezależnie.
Lasy Mozambiku długo pozostawały słabo zbadane, między innymi z powodu wieloletniej wojny domowej. Las na górze Mabu naukowcy „odkryli” dopiero w 2005 roku — na zdjęciach satelitarnych. Wyprawy, które tam potem dotarły, przywiozły dziesiątki nieznanych gatunków.
Rodzaj Nadzikambia
Nadzikambia to rodzaj niewielkich, leśnych kameleonów. Do niedawna znano dwa gatunki: N. mlanjensis z masywu Mulanje w Malawi oraz N. baylissi z góry Mabu, opisanego w 2010 roku. To zwierzęta o długości kilkunastu centymetrów, żyjące w koronach i podszycie górskiego lasu.
21 kwietnia 2026 roku Krystal Tolley i Werner Conradie, herpetolodzy z Republiki Południowej Afryki, opublikowali w czasopiśmie Vertebrate Zoology opis czterech kolejnych gatunków. Oparli się na okazach zebranych podczas kilku wypraw oraz na porównaniu DNA.
| Gatunek | Góra | O nazwie |
|---|---|---|
| Nadzikambia goodallae | Ribáuè | nazwa upamiętnia osobę (końcówka -ae wskazuje na kobietę) |
| Nadzikambia franklinae | Namuli | nazwa upamiętnia osobę |
| Nadzikambia evanescens | Inago | łac. evanescens — zanikający, znikający |
| Nadzikambia nubila | Chiperone | łac. nubilus — chmurny, pochmurny |
Liczba znanych gatunków w rodzaju wzrosła tym samym z dwóch do sześciu. Każdy z nich zamieszkuje jeden masyw górski i nigdzie indziej nie występuje. Z wyglądu są do siebie podobne, różnią się szczegółami łusek, proporcjami i przede wszystkim genetycznie.
Zagrożone od dnia opisu
Nazwa evanescens dobrze oddaje sytuację tych zwierząt. Lasy na mozambickich inselbergach kurczą się w szybkim tempie: lokalne społeczności wypalają je pod uprawy, a drewno idzie na opał. Na niektórych górach z lasu zostały płaty o powierzchni kilku kilometrów kwadratowych. Gatunek ograniczony do jednego takiego płata może zniknąć razem z nim.
Formalny opis jest pierwszym krokiem do ochrony. Dopóki zwierzę nie ma nazwy, nie może trafić na Czerwoną Listę ani zostać uwzględnione w planach ochrony terenu. Dlatego taksonomowie spieszą się z publikacjami z miejsc, które znikają.
Jaskinie Kambodży: 64 groty, 10 wzgórz
Drugie odkrycie pochodzi z zachodniej Kambodży. W prowincji Battambang z płaskich pól ryżowych wyrastają wapienne wzgórza poprzecinane jaskiniami. To krajobraz krasowy, podobny do tego z Wietnamu czy południowych Chin, tylko dużo słabiej poznany.
Organizacja Fauna & Flora wraz z kambodżańskim Ministerstwem Środowiska prowadziła tam badania od listopada 2023 do lipca 2025 roku. Zespół przeszukał 64 jaskinie na 10 wzgórzach. W badaniach uczestniczył m.in. Lee Grismer, amerykański herpetolog, który opisał ponad sto gatunków azjatyckich gadów, a wyniki przedstawiał Pablo Sinovas z Fauna & Flora.
Co znaleziono?
- Gekony z rodzaju Cyrtodactylus — jeden, Cyrtodactylus kampingpoiensis, opisano formalnie w 2024 roku, trzy kolejne są w trakcie opisywania.
- Żmiję z grupy grzechotnikowatych o turkusowym ubarwieniu, również czekającą na nazwę.
- Węża z rodzaju Chrysopelea, czyli tzw. latającego węża, który potrafi szybować między drzewami.
- Dwa gatunki mikroskopijnych ślimaków i dwa gatunki krocionogów nieznanych nauce.
Cyrtodactylus to najliczniejszy w gatunki rodzaj gekonów na świecie — liczy ich ponad 350. Po angielsku nazywa się je bent-toed geckos, od charakterystycznie zgiętych palców bez przylg. Wiele gatunków żyje wyłącznie na pojedynczych wzgórzach wapiennych. Skała krasowa działa tu jak góra w Mozambiku: każde wzgórze jest wyspą otoczoną morzem pól.
Wapień, czyli cement
Wzgórza wapienne mają jedną cechę, która czyni je łakomym kąskiem: są surowcem do produkcji cementu. Kamieniołom potrafi w kilkanaście lat zrównać z ziemią całe wzgórze, razem z gatunkami, które nie występują nigdzie indziej. Badacze liczą, że udokumentowanie bogactwa tych miejsc pomoże objąć część z nich ochroną. Jaskinie są też ważne dla nietoperzy i mają znaczenie religijne dla okolicznych mieszkańców, co bywa dodatkowym argumentem.
Jak opisuje się nowy gatunek?
- Zebranie okazów — zwykle kilku do kilkunastu osobników, z dokładnym zapisem miejsca i warunków.
- Porównanie budowy — liczenie łusek, pomiary proporcji, opis ubarwienia i porównanie z okazami pokrewnych gatunków w muzeach.
- Analiza DNA — sprawdzenie, jak dawno populacja oddzieliła się od krewnych.
- Wyznaczenie holotypu — jednego okazu, który trafia do muzeum i staje się wzorcem gatunku.
- Publikacja w recenzowanym czasopiśmie, z nazwą łacińską i diagnozą, czyli zestawem cech odróżniających.
Od znalezienia zwierzęcia do publikacji mija zwykle kilka lat. Stąd w komunikatach sformułowania w rodzaju „gatunek w trakcie opisywania”.
Co to oznacza dla terrarystyki?
Ciemna strona odkryć
Publikacja nowego, efektownego gatunku bywa sygnałem dla nielegalnych kolekcjonerów. Znane są przypadki — choćby gekona Goniurosaurus z Chin czy niektórych żółwi — gdy zwierzęta pojawiały się w handlu w ciągu miesięcy od opisu, a populacja w miejscu odkrycia była przetrzebiona. Z tego powodu część autorów nie podaje już w publikacjach dokładnych współrzędnych stanowisk.
Prawo
Wszystkie kameleony z rodzaju Nadzikambia, podobnie jak pozostałe kameleony właściwe, są objęte konwencją CITES. Handel nimi wymaga zezwoleń, a posiadacz w Polsce musi umieć udokumentować legalne pochodzenie zwierzęcia i zarejestrować je w starostwie. Gatunek znany z jednej góry, bez legalnego eksportu, nie ma prawa pojawić się w ofercie.
Wybieraj gatunki z hodowli
Dla osoby, która chce mieć kameleona, najlepszym wyborem pozostają gatunki od pokoleń rozmnażane w niewoli: kameleon jemeński i kameleon lamparci. Ich wymagania są dobrze poznane, a zakup nie obciąża dzikich populacji. O dokumentach i źródłach zakupu piszemy w poradniku gdzie kupić zwierzę do terrarium.
Górskie pochodzenie nowych gatunków przypomina zresztą o czymś, co dotyczy także kameleonów hodowlanych: te zwierzęta potrzebują ruchu powietrza, nocnych spadków temperatury i wody podawanej w postaci kropli. Sprawdzają się u nich zbiorniki siatkowe, np. terrarium siatkowe 45x45x60 cm EXO TERRA (514,76 zł) lub 42x42x66 cm REPTI GOOD (285,00 zł). Nawadnianie omawiamy w poradniku jak poić kameleona.
Najczęstsze pytania
Czy nowe kameleony z Mozambiku można kupić?
Nie. To gatunki znane z pojedynczych gór, objęte konwencją CITES, bez legalnego eksportu i bez populacji hodowlanych. Oferta sprzedaży takiego zwierzęcia oznaczałaby niemal na pewno przemyt.
Ile gatunków kameleonów jest znanych?
Ponad 230. Najwięcej żyje na Madagaskarze i w górach Afryki Wschodniej. Liczba rośnie co roku o kilka nowych opisów.
Dlaczego w jaskiniach żyją osobne gatunki gekonów?
Wapienne wzgórza są od siebie oddzielone terenem, którego gekony skalne nie pokonują. Populacje na sąsiednich wzgórzach nie krzyżują się przez setki tysięcy lat i stopniowo stają się odrębnymi gatunkami.
Czy turkusowa żmija z Kambodży jest groźna?
Należy do grupy azjatyckich żmij nadrzewnych, które są jadowite. Gatunek nie został jeszcze formalnie opisany, więc o jego jadzie nic pewnego nie wiadomo.
Czy w Polsce też odkrywa się nowe gatunki gadów?
Fauna gadów Polski jest dobrze poznana i liczy kilkanaście gatunków. Nowe opisy dotyczą niemal wyłącznie tropików i obszarów górskich o dużej izolacji siedlisk.
Skąd wiadomo, że to nowy gatunek, a nie odmiana znanego?
Decyduje zestaw dowodów: różnice w budowie, odrębność genetyczna i brak przepływu genów z innymi populacjami. Dzisiaj żaden opis gadów nie obywa się bez analizy DNA.
Źródła
- Tolley K.A., Conradie W. (2026). Opis czterech nowych gatunków z rodzaju Nadzikambia z gór północnego Mozambiku. Vertebrate Zoology, 21 kwietnia 2026.
- Fauna & Flora oraz Ministerstwo Środowiska Kambodży (2026). Raport z badań jaskiń krasowych prowincji Battambang, 2023–2025; omówienia: CNN, SciTechDaily.
- The Reptile Database — spis gatunków gadów świata.
