MBD u gadów (krzywica) – objawy, przyczyny i zapobieganie

MBD, czyli metaboliczna choroba kości, to najczęstsza choroba gadów trzymanych w domu – i prawie zawsze skutek błędów w hodowli. Potocznie nazywa się ją krzywicą. Zaczyna się niewinnie, od słabszego apetytu i drżenia palców, a kończy miękką żuchwą, złamaniami i trwałym kalectwem. Dobra wiadomość: MBD można w pełni zapobiec. W tym poradniku wyjaśniamy, skąd się bierze, jak ją rozpoznać i jak dobrać wapń, witaminę D3 i lampę UVB.

Co to jest MBD?

MBD to skrót od angielskiego metabolic bone disease – metaboliczna choroba kości, nazywana też chorobą metaboliczną kości. To nie jedna choroba, tylko grupa zaburzeń, w których kości tracą wapń i stają się miękkie. U gadów najczęstszą postacią jest żywieniowa wtórna nadczynność przytarczyc.

Mechanizm jest prosty. Wapń jest potrzebny do pracy mięśni, serca i nerwów, więc organizm pilnuje jego poziomu we krwi za wszelką cenę. Gdy wapnia brakuje w pokarmie albo gad nie potrafi go wchłonąć, przytarczyce wydzielają hormon, który wyciąga wapń z kości. Krew ma go wtedy dość, ale szkielet słabnie z tygodnia na tydzień.

Przyczyny MBD

MBD prawie nigdy nie ma jednej przyczyny. Zwykle nakłada się kilka błędów:

• Za mało wapnia w diecie. Owady karmowe i wiele warzyw mają go bardzo mało.
• Zła proporcja wapnia do fosforu. Fosfor utrudnia wchłanianie wapnia. W pokarmie powinno być 1,5–2 razy więcej wapnia niż fosforu, a w owadach jest odwrotnie.
• Brak UVB. Bez promieniowania UVB skóra gada nie wytwarza witaminy D3, a bez niej wapń nie wchłania się z jelit.
• Stara albo źle zamontowana lampa UVB. Lampa świeci, ale UVB już nie emituje albo jest za daleko.
• Za niska temperatura. Gad, który nie może się wygrzać, gorzej trawi i nie przetwarza witaminy D3.
• Choroby nerek i jelit. U starszych zwierząt MBD bywa skutkiem niewydolności nerek, a nie błędów w diecie.

Jak działa UVB, witamina D3 i wapń?

Promieniowanie UVB zamienia w skórze gada pochodną cholesterolu w prowitaminę D3. Pod wpływem ciepła powstaje z niej witamina D3, którą wątroba i nerki przerabiają na aktywny hormon. Dopiero on pozwala jelitom wchłaniać wapń. Jeśli zabraknie któregokolwiek ogniwa – UVB, ciepła albo wapnia – cały łańcuch przestaje działać.

Gad, który sam wytwarza witaminę D3 pod lampą, nie może jej przedawkować. Witaminę D3 z suplementów przedawkować można, a jej nadmiar jest równie groźny jak niedobór. Dlatego u gatunków dziennych podstawą jest dobra lampa UVB, a nie duże dawki D3 w proszku.

Objawy MBD

Choroba rozwija się powoli, tygodniami lub miesiącami. Im wcześniej ją zauważysz, tym większa szansa na pełny powrót do zdrowia.

• Kameleony gorzej trafiają językiem w ofiarę, słabiej trzymają się gałęzi, a ich kończyny wyginają się w łuk.
• Gekony mają falisty ogon, miękką żuchwę i trudności z przylepianiem się do szyb.
• Agamy brodate przestają się unosić na łapach, drżą i mają spuchnięte kończyny.
• Żółwie mają miękki pancerz, który ugina się pod palcem, i zdeformowany dziób.
• Samice mają kłopoty ze złożeniem jaj.

Które gady chorują najczęściej?

• Młode, szybko rosnące zwierzęta. Budują szkielet i potrzebują najwięcej wapnia.
• Samice składające jaja. Skorupki powstają z wapnia pobranego z organizmu.
• Gatunki owadożerne i roślinożerne: agamy brodate, kameleony, gekony, legwany, żółwie lądowe i wodne.
• Gatunki dzienne trzymane bez UVB.

Węże chorują bardzo rzadko. Zjadają całe gryzonie razem z kośćmi, więc dostają wapń i fosfor we właściwej proporcji.

MBD – co robić? Leczenie

Jeśli podejrzewasz MBD, idź do lekarza weterynarii, który zajmuje się gadami. Lekarz oceni stan kości na zdjęciu rentgenowskim, może zlecić badanie krwi i dobierze leczenie: wapń podawany doustnie lub w zastrzykach, czasem witaminę D3, nawadnianie i dokarmianie.

• Nie lecz gada na własną rękę dużymi dawkami wapnia i witaminy D3. Przedawkowanie D3 prowadzi do zwapnienia narządów.
• Do czasu wizyty ogranicz ryzyko złamań: usuń wysokie gałęzie, wyłóż dno miękkim podłożem, nie bierz zwierzęcia na ręce bez potrzeby.
• Od razu popraw warunki: sprawdź temperaturę, wymień lampę UVB i zacznij suplementację.
• Leczenie trwa tygodnie lub miesiące. Kości twardnieją, ale skrzywienia kręgosłupa, żuchwy i kończyn zostają na stałe.

Jak zapobiegać MBD?

Profilaktyka opiera się na czterech filarach. Żaden z nich nie zastąpi pozostałych.

1. Lampa UVB dobrana do gatunku

Każdy gatunek potrzebuje innej dawki UVB. Agama brodata i żółw grecki wygrzewają się w pełnym słońcu, a gekon orzęsiony żyje w cieniu. Dla gatunków leśnych i żyjących w półcieniu wybiera się świetlówki o niższej emisji, np. T5 6% Mega Ray, a dla pustynnych mocniejsze, np. T5 12% Mega Ray. Dla gekonów i innych zwierząt aktywnych o zmierzchu przeznaczony jest zestaw ShadeDweller ARCADIA.

• Lampa musi świecić bezpośrednio na zwierzę. Szkło i plastik zatrzymują UVB, a siatka je osłabia.
• Zachowaj odległość zalecaną przez producenta. Za daleko – dawka jest za mała. Za blisko – grozi oparzeniem oczu i skóry.
• Wymieniaj lampę zgodnie z zaleceniami producenta – markowe świetlówki zwykle raz w roku. Zużyta lampa świeci tak samo jasno, ale nie emituje już UVB.
• Latem wystawiaj zwierzę na naturalne słońce, w siatkowej wolierze i z dostępem do cienia. Nigdy w szklanym zbiorniku.

Dobór lampy krok po kroku opisujemy w poradniku Lampa UVB do terrarium – jak dobrać, zamontować i kiedy wymienić? Wszystkie modele są w dziale Oświetlenie UVB. Rzeczywistą emisję lampy można zmierzyć miernikiem z działu Mierniki SOLARMETER.

2. Właściwa temperatura

Bez ciepła gad nie strawi pokarmu i nie przetworzy witaminy D3. Sprawdź temperaturę w miejscu wygrzewania termometrem, a nie „na oko”. Lampa UVB i źródło ciepła powinny świecić w to samo miejsce – tak jak słońce. Więcej w poradniku Ogrzewanie terrarium.

3. Wapń i witaminy

Owady obsypuj preparatem wapniowym tuż przed podaniem, a sałatki dla gatunków roślinożernych posypuj nim z wierzchu. Który preparat wybrać?

Nie łącz kilku preparatów z witaminą D3 naraz i trzymaj się dawkowania producenta. Otwarte opakowanie zużyj w ciągu kilku miesięcy – witaminy z czasem tracą aktywność. Szerzej o doborze preparatów piszemy w poradniku Pokarmy i suplementy dla gadów – jak wybrać?

4. Dobra dieta

• Owady karmowe karm przez 24–48 godzin przed podaniem. Gotowa karma, np. SuperLoad REPASHY, podnosi w nich poziom wapnia.
• Nie opieraj diety na mącznikach i drewnojadach. Mają najgorszą proporcję wapnia do fosforu. Porównanie wszystkich owadów znajdziesz w poradniku Owady karmowe – porównanie, wartości odżywcze i karmienie.
• Gatunkom roślinożernym podawaj rośliny bogate w wapń: mniszek, babkę, rukolę, cykorię, liście winorośli.
• Ogranicz szpinak, botwinę i szczaw. Zawierają szczawiany, które wiążą wapń.
• Sałata lodowa, ogórek i owoce to prawie sama woda. Nie mogą być podstawą diety.

Przykładowy plan suplementacji

Schemat zależy od gatunku, wieku i oświetlenia. Poniższa tabela to punkt wyjścia dla zdrowych zwierząt. Jeśli używasz preparatu „wszystko w jednym”, stosuj go według zaleceń producenta zamiast poniższego schematu.

Dawki dla konkretnych gatunków podajemy w poradnikach: gekon lamparci, agama brodata, kameleon jemeński, żółw grecki i legwan zielony.

Najczęstsze błędy prowadzące do MBD

• Lampa UVB świeci przez szybę. Do zwierzęcia nie dociera nic.
• Lampa niewymieniana od lat. Świeci, ale nie emituje UVB.
• Żarówka kompaktowa w dużym terrarium. Zasięg UVB takich żarówek to kilkanaście–kilkadziesiąt centymetrów.
• Wapń „od czasu do czasu”. Młode zwierzę potrzebuje go przy każdym karmieniu.
• Tylko mączniki. Dużo fosforu, mało wapnia.
• Wiara, że gekon lamparci nie potrzebuje ani UVB, ani D3. Potrzebuje przynajmniej jednego z nich.
• Za zimno. Bez właściwej temperatury suplementy nie działają.
• Czekanie, aż samo przejdzie. MBD nie mija bez leczenia.

Najczęściej zadawane pytania

Podsumowanie

MBD to choroba, której łatwo zapobiec i którą trudno wyleczyć. Zadbaj o cztery rzeczy: lampę UVB dobraną do gatunku i wymienianą na czas, właściwą temperaturę, wapń przy karmieniu oraz dobrze nakarmione owady i wartościowe rośliny. Jeśli zauważysz drżenie, ospałość lub miękką żuchwę, nie czekaj – idź do lekarza weterynarii.

Lampy i suplementy znajdziesz w działach Oświetlenie UVB, Świetlówki T5 i T8 UVB, Pokarmy i suplementy i Pokarmy Repashy.